Bệnh tay chân miệng (HFMD) là một bệnh lý do virus thường gặp, có khả năng lây lan cao ở trẻ nhỏ — và các tổn thương trong khoang miệng thường là dấu hiệu đầu tiên. Bài viết này phân tích cách HFMD biểu hiện trong miệng, những điểm mà đội ngũ nha khoa cần lưu ý, và khi nào nên tạm hoãn điều trị, ghi nhận hồ sơ và chuyển bệnh nhân đi đánh giá y khoa.
Tracee S. Dahm, MS, BSDH, RDH
Ngày 12 tháng 2 năm 2026
Thời gian đọc: 6 phút
Điểm chính
- Bệnh tay chân miệng (HFMD) là một bệnh nhiễm virus rất dễ lây, thường khởi phát bằng các tổn thương dạng loét đau trong miệng trước khi lan ra tay và chân.
- Trẻ nhỏ là nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất; triệu chứng có thể cản trở ăn uống và sinh hoạt hằng ngày — biến chứng nghiêm trọng hiếm gặp nhưng vẫn có thể xảy ra.
- Đội ngũ nha khoa cần nhận diện sớm HFMD, ghi nhận đầy đủ, ngưng điều trị không cấp thiết, chuyển bệnh nhân đi khám y khoa và tuân thủ nghiêm ngặt kiểm soát nhiễm khuẩn để hạn chế lây lan.
Tháng 2 được công nhận là Tháng Sức khỏe Răng miệng Trẻ em Quốc gia. Trong suốt tháng này, thường có nhiều hoạt động cộng đồng nhằm thúc đẩy tiếp cận chăm sóc và giáo dục vệ sinh răng miệng cho trẻ. Trong lĩnh vực nghiên cứu và xuất bản, đây cũng là thời điểm nhiều công trình liên quan đến nhi khoa được công bố. Bài viết này đề cập đến một bệnh lý không thường được thảo luận nhiều trong nha khoa nhưng lại xuất hiện phổ biến trên toàn cầu ở bệnh nhi: bệnh tay chân miệng (HFMD).
Bệnh tay chân miệng là gì?
HFMD do các virus đường ruột gây ra, bao gồm echovirus người, enterovirus 71 và virus Coxsackie A16. Bệnh dễ được nhận diện nhờ phát ban đặc trưng lan khắp cơ thể, chủ yếu ở miệng và các đầu chi. HFMD được ghi nhận lần đầu tại New Zealand vào năm 1957.
Bệnh lây truyền qua đường phân – miệng, và con người là vật chủ xác định duy nhất. HFMD có thể lây qua nhiều con đường:
- Giọt bắn khi người nhiễm hắt hơi, ho hoặc nói chuyện
- Các giọt nước bọt nhiễm virus
- Chạm vào bề mặt nhiễm virus rồi chạm vào mắt, mũi, miệng
- Không rửa tay sau khi đi vệ sinh
- Tiếp xúc trực tiếp với người đang có triệu chứng
Đối tượng nhi khoa
HFMD có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ nhỏ là nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất do cơ chế lây truyền và do trẻ chưa có miễn dịch đầy đủ với các chủng virus gây bệnh.
Bệnh có tỷ lệ cao nhất ở trẻ từ 5 tuổi trở xuống. Vì vậy, những người làm việc hoặc chăm sóc nhóm trẻ này (bao gồm nhân viên y tế và đội ngũ nha khoa) có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn.
Biến chứng của HFMD
Biểu hiện thường gặp nhất gồm:
- Mệt mỏi
- Sốt
- Phát ban
- Bóng nước
Những triệu chứng này có thể khiến trẻ yếu, bỏ ăn, giảm uống nước. Nhiều bệnh nhi mô tả bóng nước là “ngứa”, “khó chịu”, “ghê”, hoặc đau.
Ngoài các triệu chứng điển hình, một số trường hợp hiếm đã ghi nhận:
- Rối loạn thần kinh
- Suy tim phổi giai đoạn sớm
- Suy tim phổi
Tuy nhiên, các biến chứng nghiêm trọng này rất hiếm gặp; phần lớn bệnh nhân chỉ có phát ban và triệu chứng giống cúm.
HFMD và nha khoa
Nhân viên nha khoa cần nhận biết căn nguyên của HFMD vì đây là bệnh rất dễ lây. Tuy nhiên, nếu tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn và sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE), nguy cơ lây truyền trong phòng khám là rất thấp.
Hiện nay, số lượng báo cáo và nghiên cứu về HFMD trong môi trường nha khoa còn hạn chế. Tuy nhiên, nha sĩ và nhân viên nha khoa có khả năng nhận diện bệnh sớm và hướng dẫn phụ huynh đến cơ sở y tế để chẩn đoán chính thức có thể góp phần làm chậm sự lây lan trong cộng đồng.
Biểu hiện trong khoang miệng
Thông thường, tổn thương trong miệng xuất hiện trước khi phát ban ở tay và chân.
- Các bóng nước giống loét
- Có thể có hoặc không có dịch tiết trong
- Thường gây đau
Vị trí thường gặp:
- Lưỡi
- Niêm mạc má
- Niêm mạc huyệt răng
- Vùng khẩu cái
Xử trí tại phòng khám nha khoa
Khi phát hiện tổn thương nghi ngờ ở tay hoặc trong miệng:
1/ Ghi nhận tổn thương bằng camera trong miệng.
2/ Khai thác thêm triệu chứng: sốt gần đây? trẻ có đi nhà trẻ hoặc trường học không?
3/ Chẩn đoán phân biệt với:
- Viêm miệng
- Nhiễm virus herpes
- Các tình trạng loét khác
- Thậm chí cần lưu ý khả năng lạm dụng tình dục nếu chỉ có tổn thương loét trong miệng mà không có dấu hiệu toàn thân
Nếu có đủ bằng chứng nghi ngờ HFMD:
- Ngưng buổi hẹn
- Không tiến hành điều trị đã lên kế hoạch
- Chuyển bệnh nhân đến bác sĩ hoặc điều dưỡng
- Khử khuẩn và sát trùng phòng điều trị ngay lập tức
- Rửa tay sau khi tháo PPE
- Cập nhật hồ sơ bệnh án đầy đủ
Khi nhân viên nghi ngờ mình bị phơi nhiễm
Không hoảng loạn
Rửa tay kỹ
Truy vết tiếp xúc
Hỏi nguồn lây tiềm năng về chẩn đoán HFMD
Theo dõi triệu chứng
Khử khuẩn các bề mặt đã tiếp xúc
Tránh chạm vào niêm mạc
Tránh tiếp xúc người khác khi đang có triệu chứng
- Bệnh nhân có thể quay lại sinh hoạt bình thường khi:
Hết sốt
Phát ban biến mất
Hoặc phát ban được che phủ kín
Phòng ngừa
Hiện chưa có vaccine phòng HFMD. Vì là bệnh do virus, một người có thể mắc nhiều lần trong đời.
Kết luận
Cho đến nay, chưa có báo cáo ghi nhận ca HFMD lây nhiễm trong phòng khám nha khoa. Tuy nhiên, đây là bệnh truyền nhiễm rất phổ biến ở trẻ nhỏ. Dù thường không đe dọa tính mạng, HFMD có thể gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày trong thời gian bệnh diễn tiến.
Phần lớn triệu chứng có thể được kiểm soát tại nhà và bệnh nhân thường trở lại sinh hoạt bình thường trong vòng hai tuần sau khi nhiễm. Đội ngũ nha khoa có khả năng nhận diện sớm triệu chứng và hiểu rõ HFMD có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm lây lan bệnh trong cộng đồng.
Tài liệu tham khảo
1/ Zhu P, Ji W, Li D và cộng sự. Tình hình hiện nay của bệnh tay chân miệng. Journal of Biomedical Science. 2023;30(1):15. doi:10.1186/s12929-023-00908-4
2/ Agrawal A. Biểu hiện và chẩn đoán bệnh tay chân miệng ở trẻ nhỏ: báo cáo ca bệnh. ClinicalDent. XVII; trang 24–28. doi:10.33882/ClinicalDent.15.34599
3/ Thông tin về bệnh tay chân miệng (HFMD). Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Ngày 7 tháng 5 năm 2024.
3/ Bệnh tay chân miệng: ai mắc và nguyên nhân. Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology Association).
4/ Bradley S. Bốn giai đoạn của bệnh tay chân miệng (HFMD). Health. Cập nhật ngày 5 tháng 2 năm 2026.